Nedir.Org *
admin

Nesne Nedir

Okunma : 8119

Nesne Nedir

1. Belli bir ağırlığı ve hacmi, rengi olan her türlü cansız varlık, şey, obje.
2. (programlama) Programlama dizisinde nesne-yöneli programlamada, basit yapılı blok programları olarak kullanılan, işletim zamanı verilerinin saklanması için oluşturulmuş özel birimidir
3. (dil bilgisi) Geçişli fiili bütünleyen yalın veya belirtme durumunda bulunan tümleç. Özne bilincinden bağımsız olarak öznenin dışında olan her şey.
4. (felsefe) Öznenin dışında kalan her konu

Edebiyatta Nesne Nedir

Nesne, cümlede öznenin yaptığı iş ve eylemden doğrudan etkilenen öğedir. Düz tümleç olarak da bilinir. Yüklemi geçişli bir fiil olan cümlelerde bulunur.[1] Yükleme "ne", "neyi" ve "kimi" soruları sorularak bulunur.

Nesneyi Nasıl Buluruz Örnekler

Örnek; Psikopat doktor hastayı neşterle doğramış.

Yukarıdaki cümlede yüklem=doğramış, sorarız, kimi doğramış?=hastayı doğramış,öyleyse hastayı=belirtili nesne.
 
Belirtili nesne adın belirtme durum ekini (-ı,-i,-u,-ü) alır.
 
ÖRNEK: Arkadaşımın hediye ettiği kolyeyi kaybetmiş.(neyi kaybetmiş?)
üstü çizili olan yer belirtili nesnedir.
 
Belirtisiz nesne ise yükleme "ne?" sorusunu yöneltilerek bulunur. Belirtisiz nesne ad durum eklerinden hiçbirini almaz.
 
ÖRNEK: Onun için çiçek aldım.(ne aldım?)
üstü çizili yer belirtisiz nesnedir.
 
ÖRNEK: Terziye bir takım elbise diktirdim.(ne diktirdim?)
üstü çizili yer belirtisiz nesnedir.
 

Nesne Çeşitleri

Nesne, öznenin yaptığı iş ve eylemden doğrudan etkilenen öğedir. İki çeşittir:
1.Belirtili nesne (-i eki alır)
2.Belirtisiz nesne (ek almaz)

1. Belirtili Nesne

Belirtili nesne ismin belirtme hâl ekini (-ı, -i, -u, -ü) alır.
 Öğretmen seni görmek istiyor. (kimi?)
 Babam evi boyadı. (neyi?)
 Kardeşim, annemin hediye ettiği kolyeyi kaybetmiş. (neyi?)
 

2. Belirtisiz Nesne

Belirtisiz nesne, hâl eklerinden hiçbirini almaz (yalın hâldedir).
 Yolda eşime çiçek aldım. (ne?)
 Yarın terziye bir takım elbise diktireceğim. (ne?)
 Biraz uzanmak ister misin? (ne?)
 
Belirtisiz nesneyi tespit etmek için sorulan "ne" sorusunun özne tespitinde kullanılan "ne" sorusu ile karıştırılmaması gerekir. Bu karışıklığı önlemek için özne de soruya dahil edilebilir:
 Kedi su içiyordu. (Ne su içiyordu? Kedi [özne])
 Kedi su içiyordu (Kedi ne içiyordu?) Su [belirtisiz nesne])
 

Kaynakça

1.^ Çerçeve programa göre hazırlanmış Türk dili dersleri s 103. Burhan Paçacıoğlu. Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 1987

Nesne Kavramı Üzerine

Doç.Dr. İsmet CEMİLOĞLU (*)

“Dil Bilgisi, Türk Dil Bilgisi,Türkçenin Sözdizimi” gibi adlarla Türkiye Türkçesinin gramerini anlatan çeşitli eserlerde “cümle” ve “cümle ögeleri” ile ilgili olarak bilgiler verilmektedir. Bu arada cümlenin yardımcı ögelerinden biri olan nesne hakkında da çeşitli açıklamalar yapılmaktadır. Biz bu yazımızda, başlıca gramer kitaplarımızda nesne ile ilgili olarak verilen bilgiler üzerinde duracak, bu konuya yeni yaklaşımlar getirmeye çalışacağız.

Muharrem Ergin, Türk Dil Bilgisi’nde nesne ile ilgili olarak“Fiilin tesir ettiği nesneyi, şahsı, şeyi karşılayan cümle unsurudur. Fiillerin bir kısmı geçişli, bir kısmı geçişsizdir. Yani bir kısmı yapma, bir kısmı olma ifade eder. Yapma ifade edenlerin hareketi fiilden başka bir nesneye yönelir, ona tesir eder. Olma ifade edenlerin hareketi ise faile yönelir, onun üzerinde kalır. Demek ki geçişli fiiller tesir edecek bir nesne isterler. İşte bu nesneyi karşılayan cümle unsuru nesnedir. Şu hâlde nesne yalnız fiili geçişli cümlelerde bulunur. Nesne unsuru daima akkuzatif hâlinde bulunur, fiile akkuzatifle bağlanır. Bu akkuzatif ya ekli, ya eksiz olur...” demektedir (1).

Tahsin Banguoğlu,“Türkçe’nin Grameri”nde “Cümlede kimsenin, dolayısıyla yüklemin etkilediği kişiyi veya şeyi temsil eden kelimeye nesne adını veririz... Adlar cümlede kimi ve kim hâlleriyle nesne olurlar(Mehmet tavuğu kesti. Mehmettavuk kesti). Bunlardan birincisi yüklemin belli bir kişiyi veya şeyi etkilediğini anlatır ve belirsiz nesne (complement direct determine) adını alır.İkincisi ise yüklemin belirtilmemiş bir kişi veya şeyi etkilediğini anlatır ve belirsiz nesne (complement direct indetermine) adıyla anılır.”(2) açıklamasını yapmaktadır.
 
Aynı yazar, konuyla ilgisi dolayısıyla, fiilleri anlam bakımından değerlendirirken de onları geçişli fiiller(verb transitive) ve geçişsiz fiiller(verb intransitive) şeklinde sınıflandırmaktadır. Banguoğlu geçişli fiili “söz içinde bir varlık üzerinde etkisi olan fiillere geçişli fiiller(verb transitive) deriz.Etkilenen varlığın adı söz içinde çoğu zaman kimi, kim bazen de kime hâllerinde bulunur ve cümlede nesne (object) adını alır.” şeklinde açıklar(3) ve şu örnekleri verir:“Ali motoru getirdi. Birlikte çorba içeceğiz, çok paraya kıymışsınız.”(4)

Vecihe Hatiboğlu, “Türkçe’nin Sözdizimi”nde “Eylemin anlamını, çok yakından tamamlayan, etkileyen yalın veya belirtme durumunda bulunan tümlece nesne denir. Buna göre nesne yalın veya belirtme durumunda bulunarak iki türlü kullanılabilir:“Ev aldı.”, “Kitap okumalı.”, “Defter; kalem getirdiniz mi?” gibi tümcelerde yalın durumda bulunan“ev”, “kitap”, “defter, kalem” sözcükleri “belirtisiz nesne” adını alırlar.Aynı sözcükler belirtme durumunda kullanılırsa “belirtili nesne” olurlar.”(5)demekle nesne kavramı hakkındaki düşüncelerini dile getirmektedir.

Hikmet Dizdaroğlu “Tümcebilgisi”nde nesne ile ilgili olarak “Yüklemin etkisini üzerine alan, öznenin yaptığı eylemden etkilenmiş varlık ya da niteliği gösteren tümce ögesine nesne denir:”(6) demektedir. Dizdaroğlu da nesneleri “belirtisiz” ve “belirtili” nesne olarak iki şekilde değerlendirmekte “Geçişli eylemlerle kurulu tümcelerde yalın durumdaki nesneye belirtisiz nesne”,“Geçişli eylemlerle kurulu tümcelerde-i durum takısı almış olan nesneye belirtili nesne denir.”(7) şeklinde görüş ortaya koymaktadır.

Görüldüğü gibi gramercilerimizin çoğu nesnenin, “öznenin yaptığı işten etkilenen varlık veya nesne” olduğu konusunda birleşmekte ve bu ögenin ya yalın hâlde ya da yükleme hâlinde olabileceğini söylemektedirler. Yalnız Tahsin Banguoğlu nesnenin yönelme hâli eki de alabileceğinden bahisle (bkn. 3. dipnot) konuya farklı bir boyut getirmektedir.

Gerçekten de nesne öznenin yaptığı işten etkilenen varlık olduğuna göre bugün dilimizde çift şekilleri bulunan“atı binmek veya at binmek” ayrıca “ata binmek” şekillerinden“at-a” kelimesini de nesne olarak kabul etmek gerekir (8).

Bugünkü Türk lehçelerinin bir kısmında “at-nı min-” şeklinde olan bu şeklin Türkiye Türkçesi yazı dilinde “at-a bin-” şekline gelmesi kanaatimizce bir analoji (andırma, benzeme)dir. Zira Türkiye Türkçesindeki fiiller üzerinde yapı bakımından yeterli çalışmalar bulunduğu hâlde, anlam açısından tatmin edici çalışmalar henüz yapılmış değildir.“Bin-” fiilini bu yönden değerlendirdiğimizde “bulunduğumuz seviyeden, yerden yükselmek, yukarı çıkmak” anlamlarına geldiğini söyleyebiliriz .Dilimizde aynı anlamı ifade eden “çık-, uç-, zıpla-, yüksel-, tırman-, sıçra-” gibi fiiller yazı dilimizde kullanılırken yönelme hâli eki almış tamlayıcılar istemektedir (dağa çık-, havaya uç-, yukarıya zıpla-, göğe yüksel-, ağaca tırman-, göğe sıçra- gibi).

Bu bakımdan“bin-” fiili de anlamca aynı özelliği gösteren bahsettiğimiz fiillerin kullanılışlarına analojik olarak benzemiş ve “at bin-, atı bin-” şekilleri “ata bin-” şekline gelmiştir kanaatindeyiz.

(*)Gazi Üniversitesi, Öğretim Üyesi.
(1)Muharrem Ergin. Türk Dil Bilgisi,İstanbul, 1962, s.377-378.
 (2)Tahsin Banguoğlu. Türkçe’nin Grameri, Ankara, 2000, s.527.
(3)a.g.e., s.409
(4)a.g.e., s.409.
(5)V.Hatiboğlu. Türkçe’nin Sözdizimi, Ankara, 1972, s.129.
(6)H.Dizdaroğlu,Tümce Bilgisi,Ankara, 1976, TDK Yay., s.77-81.
(7) a.g.e. s.79.
(8)Başka örnekler için bkn.:L.Karahan,Fiil-Tamlayıcı İlişkisi Üzerine,Türk Dili, Sayı: 549, Eylül 1997, s.209-213

Nesne Resimleri

Nesne Sunumları

Nesne Soru & Cevap

Bu yazı hakkında ilk soru soran sen ol..

Nesne Ek Bilgileri

  • 0
    4 hafta önce

    Nesne Nedir?
    Belli bir ağırlığı ve hacmi, rengi, maddesi olan her türlü cansız varlık, şey, obje


Sende Bilgi Ekle

Bu yazının geliştirilmesine yardımcı ol.

Yazı İşlemleri
Sponsorlu Bağlantılar
İlgili Yazılar
Sen de Ekle

Sende, bu sayfaya

içerik ekleyerek

katkıda bulunabilirsin.

(Resim, sunum, video, soru, yorum ekle..)
Facebook Grubumuz